Prof. Dr. Pervane Memmedli

Tarih gösteriyor ki siyasi sistemler değişebilir, ideolojiler dönüşebilir; ancak dil ve kültürel bellek daha kalıcıdır. Edebiyat da tam olarak bu kültürel belleğin ifadesi olarak yaşar ve gelişir.
Güney Azerbaycan edebiyatındaki boşluk, yetenek eksikliğinden kaynaklanmıyor. Sorun, ana dilinde eğitimin, profesyonel kadroların, süreklilik taşıyan yayıncılığın ve edebî kurumların bulunmamasıdır. Yazarlar aynı zamanda öğretmen, yayıncı, editör, oyuncu ve örgütleyici rollerini üstlenmek zorunda kalıyorlar. Bu çok yönlü faaliyet, millî kültüre bağlılığın göstergesi olsa da profesyonelliğin oluşmasını güçleştiriyor.
Güney’de dil ve edebiyatın gelişmesi ve şekillenmesi için ana dilinde okulların açılması, edebî dilin bilimsel temellerle öğretilmesi, araştırma merkezlerinin kurulması ve profesyonel edebî eleştirinin oluşturulması önemlidir. Ancak bunlardan önce toplumda ana dile ve millî kimliğe yönelik bilinçli bir tutum oluşmalıdır. Çünkü dil yalnızca bir iletişim aracı değildir. Edebiyatın, tarihî belleğin ve millî düşüncenin temel taşıyıcısıdır.
Güneyimizde artık profesyonel bir eleştirmen kuşağı yetişmektedir. Bunlardan biri de tanınmış şair ve eleştirmen Hümmet Şahbazi’dir.
Güney Azerbaycan edebî çevresinde eleştiri çoğu zaman ayrı ayrı yazar ve eserler hakkındaki genel değerlendirme, övgü ve anma düzeyinde kalıyor. Hümmet Şahbazi ise edebî çevrede eleştirel ve kuramsal düşüncenin düzenli gelişimi için çaba gösteren yazarlardandır. H. Şahbazi, edebî olguyu terminoloji ve kuram aracılığıyla açıklamaya, Azerbaycan edebiyatını modernizm ve postmodernizm gibi uluslararası kuramsal söylemlerle ilişkilendirmeye çalışıyor. Son kitaplarının başlıca bilimsel önemi de buradadır.
Şair olarak da tanınmasına rağmen, onun çalışmalarında asıl ağırlık edebî eleştiri ve kuramsal araştırmalar üzerindedir. H. Şahbazi’nin bilimsel ilgi alanı çağdaş şiir ve nesirden modernizm ve postmodernizm kuramlarına kadar geniş bir alanı kapsıyor.
“Çağdaş Azerbaycan Şiirinin Eleştirisi”, “Öykünün Olanakları”, “Modernite ve Modernlik”, “Öykünün Olanakları (Bir Öykü, Bir Eleştiri)” ve iki ciltlik “Azerbaycan Şiirinde Modernizm” gibi eserleri bu doğrultuda uzun yıllar süren arayışların sonucudur. Özellikle son dönemde yayımladığı “Anlatı Yapısı (Azerbaycan Nesri Temelinde)” (2023) ve “Postmodernizmin Durumu” (2024), yazarın kuramsal edebiyata ilgisinin daha sistemli bir nitelik kazandığını gösteriyor.
“Anlatı Yapısı (Azerbaycan Nesri Temelinde)”, Şahbazi’nin nesir kuramı alanında yürüttüğü araştırmaların sonucudur. Yazar, edebî metni kendi iç ilişkiler sistemi olarak ele alıyor; başlangıcın, gelişmenin, doruk noktasının ve sonun metin içinde nasıl düzenlendiğini inceliyor.
Bu yaklaşım, Güney Azerbaycan edebî eleştirisi açısından özellikle önemlidir. Çünkü burada geleneksel “eser ne anlatıyor?” sorusundan “eser nasıl kurulmuştur?” sorusuna geçiliyor. Başka bir deyişle, düşünce ve içeriği betimlemekten metnin işleyişini incelemeye doğru bir hareket söz konusudur.
Şahbazi anlatının tarihini de yalnızca çağdaş öykü ve romanla sınırlamıyor. Sözlü halk edebiyatından gelen anlatı biçimleriyle modern nesir arasında bağlantılar arıyor; klasik hikâye, masal, ağıt ve hicivli anlatım biçimlerinden modern öykü ve romana kadar anlatım yöntemlerinin değişimini izliyor. Daha da ilginci, anlatı kavramı edebiyatın sınırlarının dışına çıkarılarak anı, günlük, film, gazetecilik ve medya metinlerine kadar genişletiliyor.
Bu bakımdan “Anlatı Yapısı”, Şahbazi’nin önceki eleştirel çalışmalarının mantıksal devamıdır.
“Postmodernizmin Durumu” adlı kitabı ise özünde farklı bir nitelik taşıyor. Kitap, çeşitli yazarların postmodernizm üzerine yazılarının Azerbaycan Türkçesine çevrilmiş ve uyarlanmış metinlerinden oluşuyor. Kitabın değeri, öncelikle postmodernizm çevresinde dünya kuramsal düşüncesinde yürütülen temel tartışmaları Güney Azerbaycan okuruna ana dilinde ulaştırma çabasında yatıyor.
Derlemede modernizm ile postmodernizmin karşılaştırılması, çok seslilik, ironi, parodi, oyun ilkesi, metin ile gerçeklik arasındaki ilişkiler gibi postmodern kuramın temel sorunlarına değiniliyor. François Lyotard, Douglas Kellner, Umberto Eco ve başka kuramcıların yaklaşımlarının sunulması, kitabı bir bakıma kuramsal kaynaklar derlemesine dönüştürüyor. Eserin yayın tarihi de Güney Azerbaycan’da ana dilinde kuramsal kitap yayımlamanın ne tür güçlüklerle karşılaştığını gösteren tipik bir örnektir. Şahbazi’nin notlarına göre bu doğrultuda hazırlanan kitaplar, yayın izni için daha 1389–1390 (2010–2011) yıllarında sunulmuş; “Postmodernizmin Durumu” ise Ahmedinejad, Ruhani ve Reisi’nin cumhurbaşkanlığı dönemlerinden geçtikten sonra nihayet yayın izni alabilmiştir. Bu olgu, kitabın yalnızca kuramsal açıdan değil, Güney Azerbaycan Türkçesinde bilimsel düşüncenin yayımlanması ve dolaşıma girmesi sorunları bakımından da belli bir önem taşıdığını gösteriyor.
Bu iki kitap birlikte değerlendirildiğinde, Şahbazi’nin son dönem çalışmalarının iki temel yönü açıkça görülüyor. “Anlatı Yapısı”nda kuramsal yöntem Azerbaycan nesrinin incelenmesine uygulanıyor; “Postmodernizmin Durumu”nda ise dünya beşerî bilimler düşüncesindeki önemli kuramsal tartışmaların Azerbaycan Türkçesinde bilimsel dolaşıma kazandırılması amaçlanıyor. Bu kitaplar, önceki araştırmalarında başlattığı kuramsal çizginin devamıdır ve Güney Azerbaycan edebî eleştirisinde çağdaş kuramsal terminolojinin ve düşüncenin, ayrıca Batı edebiyat kuramının benimsenmesi yönünde dikkate değer girişimler olarak takdire değerdir.
Leyla Rahimi Bahmani’nin “Azeri Turkish Narratives in Twentieth-Century Iran: Resisting Monolingualism” (Yirminci Yüzyıl İranı’nda Azeri Türkçesi Anlatıları: Tek Dilliliğe Direniş) adlı kitabı 2025’te Edinburgh’da yayımlanmıştır. Kitabın İngilizce yayımlanması, Güney Azerbaycan nesrini Batılı okura tanıtmak açısından yararlıdır. Tebriz doğumlu olan ve şu anda Almanya’da pedagojik çalışmalar yürüten yazar, daha önce ağırlıklı olarak İran edebiyatı üzerine araştırmalar yapmıştır.
Bununla birlikte, konunun az incelenmiş olması araştırmayı eleştiriden muaf tutmaz; tersine, kullandığı kavramlara ve vardığı sonuçlara daha dikkatli yaklaşmayı gerektirir. Öncelikle yazarın, Güney Azerbaycan edebiyatının bu kitapta ilk kez sistemli biçimde incelendiği izlenimini yaratması tarihsel ve bilimsel gerçeklikle örtüşmüyor. Bu çalışma, en azından 50 yıl önce hemşehrisi Səkinə Birincian tarafından “Azeri and Persian Literary Works in Twentieth Century Iranian Azerbaijan” (Yirminci Yüzyıl İran Azerbaycanı’nda Azeri ve Fars Edebî Eserleri, Berlin, 1988) adıyla yapılmış ve bu alanı inceleyen İngilizce konuşan araştırmacıların başvuru kitabına dönüşmüştür.
Bir diğer önemli konu, eserin kavramsal konumudur. Kitabın terminolojisinde, “Azeri” kavramının kullanımında da İran merkezli bilimsel-ideolojik geleneğin etkisi hissediliyor.
Terminoloji bakımından “Azeri Turkish” ifadesi de tartışmalıdır. Geçen yüzyılda bu terim kullanılmış olsa da artık bilimsel dolaşımdan çıkmıştır. “Azerbaycan Türkçesi” terimi, dilin tarihini ve kendini adlandırma geleneğini daha doğru ifade ediyor.
İkinci önemli sorun, siyasi tarihle edebiyat tarihinin zaman zaman birbirine eşitlenmesidir.
Eserin daha ciddi yöntemsel zayıflığı, Güney Azerbaycan nesrinin büyük ölçüde siyasi direniş ve kimlik penceresinden okunmasıdır.
Ana dilinde yazmak siyasi bir anlam taşısa da her edebî metnin içeriği millî-siyasi direnişe indirgenemez. Böyle bir yaklaşım, bireysel insan deneyimini, psikolojik çatışmaları ve metnin estetik özelliklerini arka plana iter.
“Azınlık edebiyatı” kuramının Azerbaycan Türkçesinde ortaya çıkmış edebiyata uygulanması da yeterince temellendirilmiş görünmüyor. Deleuze ve Guattari’nin, egemen dil içinde ortaya çıkan edebiyata ilişkin kuramsal modelinin, kendi ana dilinde yazılan ve bu dilin yazılı olanaklarını korumaya çalışan Güney Azerbaycan edebiyatına doğrudan uygulanması yöntemsel sorular doğuruyor.
Yazarın bir başka yaklaşımı da Ali Tebrizli’nin “Şah İsmail” romanını “Pantürkizm” ve “Turanizm” kavramlarıyla nitelendirmesidir.
Monografinin yapısında da dengesizlik göze çarpıyor. 1940’lı yıllar geniş ve ayrıntılı biçimde incelenirken sonraki dönemler aynı derinlikte çözümlenmiyor.
Sonuç olarak, Rahimi’nin çalışması Güney Azerbaycan nesrinin uluslararası bilimsel dolaşıma kazandırılması bakımından önemlidir. Ancak önceki araştırmaların yeterince dikkate alınmaması, yenilik iddialarının tartışmalı olması, siyasi yorumun edebî çözümlemenin önüne geçmesi, bazı kuramsal kavramların mekanik biçimde uygulanması ve terminolojik belirsizlikler, monografinin bilimsel sonuçlarına ihtiyatla yaklaşmayı gerektiriyor.
EDEBÎ DERNEKLER, MEDYA VE BASIN ORGANLARI
Azerbaycan Türklerinin kültürel faaliyetleri son on yıllarda esas olarak edebiyat ve dil alanlarında kendini göstermiştir. Bu faaliyet çoğu zaman siyasi bir proje olarak değil, kültürel öz-tasdik biçimi olarak ortaya çıkmıştır. Kültür dergileri, edebî toplantılar ve araştırma girişimleri bu sürecin temelini oluşturmuştur. “Varlık” gibi yayınlar bu açıdan özel bir rol üstlenmiş ve Azerbaycan dilindeki edebî ve bilimsel faaliyetlerin sürekliliğini sağlayan merkezlere dönüşmüştür.
Güney Azerbaycan’da tek bir Yazarlar Birliği olmasa da çeşitli şehirlerde edebî dernekler ve kulüpler faaliyet gösteriyor. İran’ın dört bir yanında, ülkenin farklı şehir ve kasabalarında Azerbaycan edebiyatı ocakları var. Bu derneklerde yetişen pek çok şair ve yazar bugün edebî çevrenin tanınmış isimleridir.
Derneklerin çoğu uzun yıllardır Azerbaycan edebiyatı ve kültürünün önemli merkezlerine dönüşmüştür. Bu ocakları kuran ve yöneten sanatçılar ise Azerbaycan kültürünün özverili hizmetkârlarıdır.
Yalnızca Tahran’da ve çevresinde yaşayan Azerbaycanlılar arasında ve Azerbaycan’ın çeşitli şehirlerinde “Sabir Edebî Encümeni”, “Seher Edebî-Kültürel Derneği”, “Azerbaycan Edebiyat Ocağı”, “Hudafərin Edebî Encümeni”, “Dede Kurbani Edebî Encümeni”, “Araz Edebî Encümeni”, “Karadağ Edebî Encümeni”, “Çiçekler Kuruluşu”, “Mavi Çiçekler Derneği”, “Üstat Şeyda Edebî Encümeni”, “Çenlibel Derneği”, “Bulaq Derneği”, “Yaşmaq Derneği”, “Hekim Nebati Edebî Encümeni”, “Tebriz Müzik Encümeni”, “El Bilimi Kurumu” ve Tebriz’de faaliyet gösteren “Muğan”, “Yeni Tebriz”, “Hafız Fuzuli” ile diğer edebî dernekler bu ocakların en tanınmışlarıdır.
Türkiyeli düşünür ve edebiyatçı Cemil Meriç, basını “özgür düşüncenin kaleleri” olarak nitelendiriyordu. Bu düşünce, Güney Azerbaycan basınının tarihini ve günümüzdeki işlevini doğru biçimde ifade ediyor. Gazete, dergi, televizyon ve elektronik platformlar yalnızca günlük bilgi aktarmaz; edebî dilin oluşmasına, kültürel belleğin korunmasına, yazarların tanıtılmasına ve millî kimlik düşüncesinin sürdürülmesine hizmet eder. Bu nedenle Güney Azerbaycan basınını yalnızca yayınların listesi olarak değil, edebiyatla toplumsal düşünceyi birleştiren bütünlüklü bir kültürel sistem olarak değerlendirmek gerekir.
Bu sistem dört temel ortamda faaliyet gösteriyor: İran’da resmî kayıt ve sansür koşullarında çalışan bölgesel yayınlar; ülke içinde ortaya çıkan edebî internet siteleri, elektronik dergiler ve kişisel arşivler; Avrupa ve Amerika’daki siyasi-kültürel göçmen medyası; son olarak Güney edebiyatını genel Türk edebî dolaşımına katan Azerbaycan ve Türkiye’deki yayın ve yayın kuruluşları. Bu kolların her biri farklı bir okur kitlesine seslense de onları ana dili, kültürel haklar, tarihî bellek ve edebî miras gibi ortak konular birleştiriyor.
İran’daki kültürel ve hukuki kısıtlamalar basının içeriğini doğrudan etkiliyor. 2025’in ilk dört ayında en az 19 yazar, şair ve kültür aktivisti gözaltına alınmış, sorguya çağrılmış ya da yargılanmıştı. Ana dil, etnik ayrımcılık ve çevre sorunları hakkında yazan yazarların daha sıkı denetimle karşılaşması, edebî-kültürel faaliyetle yurttaşlık tutumu arasındaki sınırı oldukça daraltıyor. 2025’in sonunda genişleyen protestolar sırasında internetin kısıtlanması ve kapalı “millî internet” modelinin güçlendirilmesi de yayın, paylaşım, örgütlenme ve diaspora ile iletişim olanaklarını zayıflatmıştı. Böyle bir ortamda basın hem bilgi aracı hem de kültürel varlığı koruma mekanizması olarak işlev görüyor.
Elektronik ortamda “İşıq” – ishiq.net ayrı bir önem taşıyor. 2011’de kurulan ve genel yayın yönetmenliğini Eldar Muğanlı’nın yaptığı site, Azerbaycan Türkçesi ve Farsça olarak faaliyet gösteriyor. Güney Azerbaycan edebî çevresinde yalnızca edebî metinler yayımlamakla kalmıyor; dil, bellek ve kültürel kimliği koruyan canlı bir arşiv işlevi de görüyor.
Sitede şiir ön planda olsa da öykü, çeviri, folklor, anı, kitap, söyleşi ve edebî-publicistik yazılar da sürecin farklı yönlerini yansıtıyor. Ana dil, millî bellek, özgürlük, kadın deneyimi ve edebiyat-siyaset ilişkisi başlıca konular olarak öne çıkıyor. Eleştirel yazıların çoğu bilimsel-karşılaştırmalı çözümlemeden çok tanıtım, takdir ve genel değerlendirme düzeyinde kalıyor. Işıq.net’in en büyük başarısı, olgun bir eleştiri okulu oluşturmasının yanı sıra edebî çevreleri bir araya getirmesidir.
İran içindeki edebî-kültürel basının en önemli dayanaklarından biri “Varlık”dergisi olmuştur. Cevad Heyet’in 1979’da Tahran’da kurduğu derginin ilk yayın kurulu çevresinde Hamid Nitqi, Muhammedali Ferzane, Hasan Mecidzade Savalan, Kerim Meşruteçi Sönmez, Samed Serdariniya ve Gulamrıza Bigdeli yer alıyordu. “Varlık” yalnızca edebî metinler yayımlayan bir dergi olmadı; yazılı edebî dilin istikrar kazanması, millî bilimsel terminolojinin oluşturulması, folklorun ve klasik mirasın incelenmesi bakımından Güney Azerbaycan kültürünün temel kurumlarından birine dönüştü.
2003’te Tahran’da Behzad Behzadi ve Hasan Riyazi İldırım tarafından kurulan “Azəri” dergisi ise bir yazar ya da sorun çevresinde monografik özel sayılar hazırlamasıyla öne çıkıyor; edebî sekreteri de Eldar Muğanlı’dır.
1998’de kurulan “Nevid-e Azerbaycan”ın sorumlu müdürü Mehran Tebrizi’dir. Editörü Nezeri’dir. Yayın ve elektronik kanalı, Urmiye Gölü, millî tarih, Pişeveri, ana dili ve edebiyat konularına da yer veriyor. Bu özellik, bölgesel basında edebî-kültürel konuların toplumsal yaşamdan ayrı olmadığını gösteriyor.
Akademik çizgiyi “Azerbaycan ve Türk Tarihi Araştırmaları” üç aylık dergisi temsil ediyor. 2023’te Urmiye’de yayın izni alan Türkçe, Farsça ve İngilizce bilimsel derginin sahibi, sorumlu müdürü ve genel yayın yönetmeni Tohid Melikzade Dilmagani’dir. Tarih, etimoloji, edebiyat tarihi, âşık edebiyatı, toponimi ve Türkoloji araştırmalarına yer vermesi onu hızlı haber medyasından ayırıyor. Derginin temel üstünlüğü, Güney Azerbaycan konusunu güncel polemiklerin sınırlarından çıkarıp bilimsel dolaşıma katmasıdır.
Türkiye’de şair-gazeteci Mesud Haray’ın kurduğu “Harayhaber”; Güney Azerbaycan, İran, Türk dünyası, siyasi tutuklular, Urmiye Gölü, ana dili, kitap ve yazar tanıtımlarına yer veriyor, özellikle “Güney Edebiyatı” bölümüyle öne çıkıyor.
Araştırmacı-gazeteci Aynur İmran’ın kurduğu “Azərbaycan dərgisi” tarih, siyaset, kültür, ana dili, kimlik ve insan hakları konularını güncel biçimde ele alıyor. Diğer projesi “Turkuaz TV” ise yazılı içerikleri söyleşi ve programlarla tamamlayarak izleyici kitlesini genişletiyor.
İstanbul’da 2024’ten itibaren sayı sıralaması görülen aylık “Kültürel Azerbaycan” dergisi de Azerbaycan-Türkiye ilişkileri, Güney Azerbaycan, tarih, kimlik ve Türk dünyası için özel bir kürsü işlevi görüyor. Dr. Hamid Şehanegi, İstanbul’daki çalışmalarında edebiyat ve kültür konularına öncelik veriyor. Şehanegi’nin faaliyet yürüttüğü Güney Azerbaycan Stratejik Araştırmalar Merkezi — SACSS ise bu kültürel çizgiyi bilimsel ve analitik araştırmalarla tamamlıyor. Herhangi bir devlete ya da siyasi kuruma bağlı olmadığını belirten merkez, millî kimlik, kültür, medya, insan hakları ve uluslararası ilişkiler alanlarında bağımsız araştırmalar yapmayı amaçlıyor.
Görsel-işitsel alanda GünAz TV önemli bir yer tutuyor. Ahmed Obalı’nınkurduğu televizyon, Güney Azerbaycan konusunu uluslararası siyaset ve güvenlik tartışmalarıyla ilişkilendirmenin yanı sıra dil, edebiyat ve kültür için sürekli bir yayın alanı oluşturmuştur. Kanalın başlıca kurucusu ve yöneticisi Ahmed Obalı da ekranda ve çeşitli programlarda siyasi-toplumsal süreçleri yorumlayan temel isimlerden biridir. Kanalın “Güney Azerbaycan”, “Azerbaycan Cumhuriyeti”, “Kültür” ve diğer bölümleri bölgesel konuları ortak bir bilgi çerçevesinde sunuyor. GünAz TV’nin temel katkısı, sansür koşullarında haber, dil ve millî bellek için sürekli bir görsel-işitsel alan oluşturmasıdır.
GünAz TV, Güney Azerbaycan konusunu yakından bilen profesyonel gazetecilerin yanı sıra şair, yazar, araştırmacı ve yayıncıları da çevresinde bir araya getirebilmiştir. Kanalın programlarında Ahmed Obalı, Mesud Haray, Muhammed Rahmanifer, Araz Obalı, Pınar Şakir, İnsafeli Hidayet, Sadık İsabeyli, Cevad İsmayılbeyli, Araz Yurdsever, Mehsa Mehdili, Daryuş Efşari, Adil Minbaşı, Elyar Makuyi, Mehdi Neimi ve diğer tanınmış kalem ve söz insanları düzenli olarak program sunuyor ve konuşuyor.
Belirtmek gerekir ki GünAz TV programlarının büyük bölümü Bakü, Avrupa ve ABD’deki stüdyolardan yayımlandığından, programlar sık sık değişen konuk ve moderatör formatında sunuluyor.
Bu yazarların her biri Güney Azerbaycan konusuna farklı bir açıdan yaklaşıyor. Mesud Haray, yayınlarında ve siyasi çözümlemelerinde millî kimliğe, edebiyata, ana dile ve çağdaş toplumsal süreçlere daha geniş yer veriyor. Muhammed Rahmanifer tarihî olayları, millî hareketi ve toplumsal düşüncenin gelişme aşamalarını düzenli biçimde yorumluyor. Pınar Şakir, Mehsa Mehdili ve diğerleri medya, kadın, millî kimlik ve toplumsal süreçlerle ilgili konuları gündeme taşıyor. Araz Obalı, İnsafeli Hidayet, Sadık İsabeyli, Elyar Makuyi ve Mehdi Neimi diaspora faaliyetleri ve siyasi yayıncılık ile Güney Azerbaycan konusunun sunumu bakımından öne çıkıyor.
Bu yayınlar yalnızca günlük siyasi olayların yorumlanmasıyla sınırlı kalmıyor. Programlarda Güney Azerbaycan’ın tarihi, edebiyatı, kültürel mirası, ana dili, millî hakları, eğitim sorunları, siyasi tutuklular, Urmiye Gölü’nün ekolojik durumu ve İran’ın millî azınlıklara yaklaşımı farklı yönleriyle inceleniyor. Tarihî olguların, arşiv belgelerinin, edebî örneklerin ve kişisel gözlemlerin birlikte sunulması programların aydınlatıcı etkisini artırıyor. Böylece resmî bilgi alanında gölgede bırakılan ya da tek taraflı sunulan birçok konu geniş bir izleyici kitlesine ulaşıyor.
GünAz TV’nin önemli özelliklerinden biri de çeşitli ülkelerde yaşayan Güney Azerbaycanlı aydınlar arasında düşünce ve bilgi alışverişi sağlamasıdır. Kanal, bu kişilerin bilgi ve deneyimini ortak bir platformda birleştirerek hem Güney Azerbaycan toplumunu bilgilendiriyor hem de onun tarihini, edebiyatını ve millî-kültürel sorunlarını uluslararası izleyiciye sunuyor.
2025’te “Kültür” arşivinde yaklaşık 77 içerik yer aldı. Bu içerikler şiir, kitap ve sanatla sınırlı değil; ana dilinde eğitimin önündeki engeller, Türkçe kitapların yasaklanması, yayınevlerine baskı, tarihî eserlerin yıkılması, tiyatro, belgesel film, âşıklık sanatı ve kültür insanlarının mirası da düzenli biçimde ele alınıyor. GünAz TV’nin temel katkısı, sansür koşullarında haber, dil ve millî bellek için sürekli bir görsel-işitsel alan oluşturmasıdır.
Göçmen medyası, ülke içinde dile getirilmesi güç konular için daha özgür bir kürsü oluşturuyor. 1997’den beri Stockholm’de faaliyet gösteren ve genel yayın yönetmeni Alirza Erdebilî olan “Tribun” siyasi-kültürel platformu demokrasi, millî haklar, dil, İran muhalefeti, Urmiye Gölü ve “Traktör” konularını işliyor.
Türkiye ve Kanada merkezli yayınlar, Güney Azerbaycan edebiyatını daha geniş bir Türk ve uluslararası izleyici kitlesine ulaştırıyor.
Toronto’daki “Azerbaycan Post” gazetesi Azerbaycan ve Türk topluluklarına yönelik bir diaspora medyasıdır. 2008’de faaliyete başlayan gazetenin genel yayın yönetmeni Yaşar Ali Poorali’dir. Sitenin bölümlerinde haber, analiz, dil ve edebiyat, tarih, folklor, sanat, söyleşiler ve kitaplar yer alıyor. Bunun yanı sıra yine Toronto’da yayımlanan uluslararası, hakemli “TURUK” dergisi aynı kadroyla beşerî ve sosyal bilimler, tarih, dil, edebiyat ve kültür alanlarında makaleler yayımlıyor; derginin ISSN, DOI ve indeks bilgileri bulunuyor.
Bu basın ağlarının gücü, coğrafi sınırları aşmalarında, yazılı ve görsel-işitsel araçları birleştirmelerinde, ana dili ve edebî belleği siyasi baskı koşullarında yaşatmalarındadır. Bununla birlikte ciddi eksiklikler de sürüyor: içeriklerin sistemli biçimde arşivlenmesi zayıf; birçok yayın bireysel girişimlere aşırı ölçüde bağımlı; kaynak ve yazar bilgileri her zaman eksiksiz verilmiyor; güncel siyasi haberler zaman zaman edebî eleştiriyi ve bilimsel çözümlemeyi gölgede bırakıyor. Aynı yazar ve konuların farklı platformlarda yinelenerek sunulması da genel görünümü genişletmek yerine daraltabiliyor.
Bu nedenle gelecek çalışmalar açısından dijital arşivlerin kurulması, yazar ve yayın bibliyografyalarının hazırlanması, Türkçe metinlerin nitelikli biçimde düzenlenmesi, bilimsel kaynak gösteriminin güçlendirilmesi ve İran-Azerbaycan-Türkiye-Avrupa diaspora platformları arasında düzenli işbirliği özellikle önemlidir.
Bu alanda özellikle anılması gereken elektronik kaynaklardan biri de Turuz.comsitesidir. Kurucusu Bey Hadi’dir. Site, Azerbaycan tarihi, dili, edebiyatı, folkloru, basın tarihi ve genel olarak Türkolojiyle ilgili zengin bir kitap arşivini bir araya getiriyor. Burada hem geçmişte yayımlanmış ve artık bulunması zorlaşan kitaplar hem de günümüzün bilimsel ve edebî yayınları toplanmıştır. Farklı ülkelerde ve değişik alfabelerle yayımlanmış çok sayıda eserin tek bir elektronik ortamda sunulması araştırmacılar, öğretmenler, öğrenciler ve geniş okur kitlesi için önemli olanaklar yaratıyor. Özellikle nadir kitapların dijitalleştirilmesi ve korunması bakımından Turuz.com’un yaptığı çalışma büyük emeğin ürünüdür. Site yalnızca bir elektronik kütüphane değil, aynı zamanda Azerbaycan ve Türk dünyasının yazılı belleğini koruyan değerli bir dijital arşiv işlevi görüyor.
Bununla birlikte, Güney Azerbaycan edebiyatı ve kültürüyle ilgili basının görünümü burada adı geçen yayın ve platformlarla sınırlı değildir. Güney Azerbaycan’da, Azerbaycan Cumhuriyeti’nde, Türkiye’de, Avrupa ve Amerika’nınçeşitli ülkelerinde bu konuda faaliyet gösteren başka gazete ve dergiler, elektronik siteler, kişisel yazar sayfaları ve Telegram kanalları da bulunmaktadır. Bunların bir bölümü edebî eserlerin, kitapların ve yeni yazarların tanıtılmasına; diğerleri ise ana dil, tarih, millî kimlik, kültürel haklar ve toplumsal-siyasi süreçlerin ele alınmasına öncelik veriyor. Bu platformların tümünü tek bir yazıda kapsamak mümkün olmadığından, bu değerlendirme yalnızca başlıca ve tipik örnekler üzerine kurulmuştur. Adı anılmayan yayınlar, elektronik siteler ve Telegram kanalları ise ayrı ve daha kapsamlı bir araştırmanın konusu olarak sonraki aşamaya bırakılabilir.
Böylece Güney Azerbaycan edebiyatı ve kültürüyle ilgili basın, parçalı bir coğrafyada faaliyet gösterse de ortak kültürel bellek yaratan bütünlüklü bir bilgi ve düşünce alanıdır. “Varlık”tan elektronik edebiyat sitelerine, Urmiye gazetelerinden bilimsel dergilere, GünAz TV’den Türkiye ve Avrupa’daki diaspora platformlarına kadar bu ağ dilin, edebiyatın ve tarihî belleğin sürekliliğini sağlıyor. Gelecekteki etkisi yalnızca siyasi olayları ne kadar hızlı aktardığıyla değil, edebî-kültürel mirası ne ölçüde sistemli, bilimsel ve güvenilir biçimde koruyup yeni kuşaklara aktarabildiğiyle belirlenecektir.
Genel toplumsal-edebî sonuç
1. Ana dili artık edebî nitelik ve eğitim kurumu meselesidir.
2. Güney-Kuzey bütünlüğü coğrafi-siyasi birlikten çok ortak dil ve edebî bellek olarak temellendiriliyor.
3. Yeni nesir, açık çağrıdan psikolojik belleğin, travmanın ve gündelik yaşamın betimlenmesine yöneliyor.
4. Şiirde millî direniş; sürgün, çalınmış tarih ve susturulmuş dil gibi estetik imgelerle ifade ediliyor.
5. Basının dili bölgeye göre değişiyor: Azerbaycan “ortak edebiyat”, Türkiye “Türk dünyası ve millî temsil”, Avrupa ise “azınlık dili, tek dilliliğe direnme, sürgün ve kadın hakları” çerçevesinden hareket ediyor.
Toplumsal krizler ve insan kaderi gibi konular edebiyatta daha fazla yer almaya başlıyor. Bu bakımdan edebiyat, toplumun psikolojik durumunu yansıtan önemli bir alandır.
Sonuç olarak, İran içindeki Azerbaycan edebiyatı yalnızca millî kimliğin ifadesi değildir. Aynı zamanda İran toplumunun sosyal ve kültürel yaşamının bir parçasıdır ve daha geniş Türk kültür alanıyla ilişki içindeki edebî bir süreçtir. Bu çok katmanlı nitelik hem gücünü hem de karmaşıklığını belirliyor.
Azerbaycan edebiyatının geleceği ise büyük ölçüde kültürel ortamın sürekliliğine bağlıdır. Dilin yaşaması, yeni kuşak yazarların yetişmesi ve kültürel kurumların faaliyet göstermesi bu sürecin temel koşullarıdır.
Güney Azerbaycan’da edebî sürecin gelişimini etkileyen temel etkenlerden biri, ana dilinde kitap yayımlanmasının önündeki engellerdir. Yayınevlerine ve tek tek eserlere getirilen kısıtlamalar uzun yıllardır sürse de bu durum millî aydınların faaliyetlerini durdurmamıştır. Tersine, yazarlar ve yayıncılar farklı olanaklardan yararlanarak ana dilindeki edebiyatı yaşatmaya ve yaymaya çalışıyorlar.
Yayıncı Behram Esedi’nin verdiği bilgi, durumun boyutlarını somut biçimde gösteriyor. Hazırladığı “Urmiye Şairleri Ansiklopedisi”nin dokuz cildinden yalnızca bir cildi yayın izni alabilmiş, sekiz cilt ise yayımlanmamıştır. Yayınevine sunulan 14 ciltlik çocuk edebiyatı dizisinden yalnızca iki cilt basılmış, kalan 12 cilt yayın dışı kalmıştır. Azerbaycan folkloru, vücudnameler ve “Dede Korkut”la ilgili hazırlanan bazı kitapların da yayımlanmasına izin verilmemiştir. Bu olgular, yayın sorununun yalnızca siyasi içerikli eserlerle sınırlı kalmadığını; folklor, klasik miras ve çocuk edebiyatı gibi alanları da kapsadığını gösteriyor.
Son yıllarda internet ve sosyal medya bu kısıtlamaların etkisini bir ölçüde azaltmıştır. Basılma olanağı bulamayan metinler elektronik ortamda yayımlanıyor ve kısa sürede farklı ülkelerde yaşayan okurlara ulaşıyor. Bununla birlikte elektronik yayıncılık, basılı kitabın yerini tamamen tutamıyor. Kitabın edebî-kültürel dolaşımda kalması, kütüphanelere girmesi ve gelecek kuşaklara aktarılması bakımından geleneksel yayıncılık önemini koruyor.
Kısıtlamalara rağmen son on yıllarda Güney’de yayın ve çeviri alanında kayda değer çalışmalar yürütülüyor. Bu doğrultuda dikkat çeken yazarlardan biri Elyar Polad’dır. Yaklaşık 60 kitap üzerindeki çalışmaları, özellikle Kuzey Azerbaycan ve dünya edebiyatından eserleri Güney okuruna ulaştırması bakımından, nesir alanındaki boşluğu bir ölçüde doldurma girişimi olarak değerlendirilebilir.
Genel olarak son 20–30 yılda Güney’de nesre ilginin arttığı görülüyor. Kuzey Azerbaycan’ın tanınmış yazar ve şairlerinin eserlerinin önemli bir bölümünün Güney’de yayımlanması da ortak edebî alanın oluşmasına hizmet ediyor. Bir başka önemli gelişme, geçmişte Farsça yazmış Azerbaycanlı yazarların eserlerinin Azerbaycan Türkçesine çevrilmesidir. Gulam Hüseyin Saedi ve Rıza Beraheni gibi yazarların eserlerinin ana dile çevrilmesi yalnızca bir çeviri olayı değil; aynı zamanda bu yazarların mirasını Azerbaycan’ın edebî-kültürel belleğine geri kazandırma çabası olarak değerlendirilebilir.
Bunun yanı sıra çağdaş Güney şiirinde, önceki dönemlere kıyasla Batı edebiyatının şiirsel ve estetik deneyimine ilgi artmıştır. Birkaç dil bilen yazarların dünya edebiyatını doğrudan kaynaklarından okuma olanağı, yeni biçim ve ifade araçlarının benimsenmesine zemin hazırlıyor. Edebî etkilenme ve taklit bu aşamada doğal bir süreçtir. Ancak olgun yaratıcılığın temel göstergesi, benimsenen etkilerin zamanla kişisel bir şiir sistemine dönüşmesidir. Güçlü bir şair başka edebî deneyimlerden yararlansa da sonuçta kendi dilini, dünya görüşünü ve şiir üslubunu yaratmalıdır.
Güney edebiyatının önemli özelliklerinden biri de estetik arayışla toplumsal ve millî sorumluluğun yan yana var olmasıdır.
Aslında yazar ve şairin yaşadığı toplumun sorunlarından tümüyle uzak kalması hiçbir edebî çevrede kolay değildir. Güney Azerbaycan koşullarında bu konu daha da belirgindir. Ana dilinde yazmak, o dilde kitap yayımlamak ve çağdaş edebiyat üretmek, başlı başına bir ölçüde kültürel tutumun ifadesine dönüşüyor. Bütün bunlar dikkate alındığında, çağdaş Güney Azerbaycan edebî-kültürel ortamını yalnızca İran içinde yayımlanan kitap ve dergilerle sınırlamak doğru olmaz. Bugün bu edebî dolaşım birkaç paralel alanda sürüyor: İran’da resmî kayıt ve sansür koşullarında çalışan yayınevleri ve bölgesel yayınlar; edebî siteler, elektronik dergiler ve kişisel arşivler; Avrupa ve Amerika’da faaliyet gösteren göçmen medyası; son olarak Azerbaycan ve Türkiye’de Güney Azerbaycan edebiyatını daha geniş bir edebî dolaşıma katan yayınevleri, dergiler ve diğer platformlar.
Böylece çağdaş Güney Azerbaycan edebiyatı bir yandan yayın ve dil kısıtlamalarıyla karşılaşırken, diğer yandan internet, çeviri, diaspora yayınları ve yeni edebî ilişkiler aracılığıyla sınırlarını genişletiyor. Bu çelişkili ortam, bugünkü gelişiminin temel özelliklerinden biridir: edebiyat hem estetik yenilenme yolları arıyor hem de dilin, millî belleğin ve kültürel kimliğin korunması işlevini sürdürmeye devam ediyor.