Dr. Antiga Rzayeva Elp

Geçmişten Günümüze Uzanan Sesler, Ritüeller ve Danslar
Kafkas Albaniyası, bugünkü Azerbaycan’ın tarihî ve kültürel geçmişinde önemli bir yere sahip eski devletlerden biridir. Bu coğrafyada şekillenen toplumsal hayatın izleri yalnızca tarihi yapılarda, arkeolojik buluntularda ve yazılı kaynaklarda değil; müzik, dans ve çeşitli tören geleneklerinde de aranmalıdır. Çünkü müzik, bir toplumun inançlarını, gündelik yaşamını, savaşlarını, sevinçlerini ve yasını kuşaktan kuşağa taşıyan en güçlü kültürel hafızalardan biridir.
Kafkas Albaniyası’nın müzik kültürünü bugünkü bilgilerle bütünüyle ortaya koymak kolay değildir. Döneme ait doğrudan müzik kayıtları bulunmadığından, bu kültürü anlamaya çalışırken antik yazarların aktardıklarından, arkeolojik buluntulardan, tasvirlerden ve günümüze ulaşan geleneklerden yararlanmak gerekir. Bu veriler, geçmişe ilişkin kesin hükümler vermekten çok, dönemin müzik yaşamına dair bazı güçlü ihtimalleri ve araştırma yollarını göstermektedir.
Tapınakların ve inançların sesi
Antik kaynaklarda Albanların Güneş, gökyüzü ve özellikle Ay ile ilişkilendirilen tanrılara tapındıklarına dair bilgiler yer alır. Yunan coğrafyacı Strabon’un “Geographika” adlı eserinde Albaniyalıların Güneş’e, Gökyüzü tanrısına ve özellikle Ay’a saygı gösterdikleri aktarılır. Strabon, İberya sınırına yakın bir bölgede bulunan Ay tapınağından ve burada görev yapan rahiplerin toplum içindeki ayrıcalıklı konumundan söz eder. Tapınakta gerçekleştirilen kurban ve kehanet uygulamaları da anlatısında yer alır. Bu bilgiler, Albaniya’da dini hayatın yalnızca bireysel ibadetlerden oluşmadığını, toplumsal ve törensel bir niteliğe sahip olduğunu düşündürür.
Tapınak çevresinde gerçekleştirilen alaylar, toplu ibadetler ve ritüeller düşünüldüğünde ezgi, ritim ve dansın bu törenlere eşlik etmiş olması mümkündür. Ancak Strabon’un anlatısı bize doğrudan tapınak ilahilerinin melodilerini, kullanılan çalgıları veya müzisyenlerin kimliklerini vermez. Dolayısıyla burada söz konusu olan, yazılı kaynağın açıkça bildirdiği bir müzik repertuvarı değil, dönemin dini uygulamalarından hareketle değerlendirilebilecek bir müzik ve tören ilişkisidir.
Dini törenlerin müzikle ilişkisini düşünürken kadınların ağıt geleneği de ayrı bir önem kazanır. Antik toplumlarda ölüm, yalnızca aileyi ilgilendiren özel bir olay değil, bütün topluluğu bir araya getiren toplumsal bir geçişti. Kadınların toplu yas tutması, göğüslerine veya bedenlerinin belirli bölgelerine ritmik biçimde vurmaları ve ağıt söylemeleri, farklı eski kültürlerde karşılaşılan uygulamalardandır.
İlk araştırmamda dikkat çektiğim kadın ağıtları ile Azerbaycan’daki geleneksel yas pratikleri arasındaki benzerlik de bu açıdan yeniden değerlendirilebilir. Azerbaycan’da kadınların doğaçlama biçimde söyledikleri ağıtlar, belirli melodik kalıplar ve tekrarlar aracılığıyla bireysel acıyı toplumsal bir ifadeye dönüştürür. Bu geleneklerin eski dönemlerdeki ritüellerle doğrudan ve kesintisiz bir bağ taşıdığını kanıtlamak bugün için mümkün değildir. Bununla birlikte, yasın müzik aracılığıyla ifade edilmesi, kadın sesinin törensel hayattaki yeri ve tekrarın yarattığı ortak ritim, karşılaştırmalı araştırmalar için değerli bir alan sunmaktadır.
Arkeolojik İzlerde Müzik Aletleri
Kafkas Albaniyası’nın müzik yaşamına ilişkin ipuçlarının önemli bir bölümü arkeolojik buluntularda karşımıza çıkar. Suraya Agayeva’nın “The SAGE International Encyclopedia of Music and Culture”içerisinde yer alan “Azerbaijan: History, Culture, and Geography of Music” başlıklı maddesi de Azerbaycan müzik arkeolojisine ilişkin önemli bilgiler sunar. Araştırmacı, Mingeçevir yakınlarında bulunan geyik boynuzundan yapılmış dört nefesli çalgıya dikkat çeker. Ayrıca Gobustan’daki Gaval Daş’ın farklı noktalarına vurulduğunda def sesini andıran tınılar verdiğini ve bu seslerin geçmişte ritüel danslara eşlik etmiş olabileceğinin düşünüldüğünü aktarır.

Gobustan’da doğal vurmalı çalgı Gaval Daş.
Defin dinî törenlerle ilişkisi üzerine farklı yorumlar bulunmaktadır. Bazı araştırmacılar bu çalgıyı Ay kültüyle ilişkilendirirken, arkeolojik malzemelerdeki sembollerden hareketle başka kültlerle bağlantı kurmak da mümkündür. Bu nedenle defin hangi inanç sistemi içinde ve ne amaçla kullanıldığı konusunda kesin bir yargıya varmak yerine, onun hem törensel hem de toplumsal müzik yaşamında yer almış olabileceğini düşünmek daha temkinli bir yaklaşımdır.

MÖ 600–480 yıllarına tarihlenen pişmiş toprak heykelcik. Kadın figürü elinde yuvarlak bir def tutuyor.
Aynı araştırmada Ucar bölgesinde bulunan, yaklaşık iki bin yıllık gümüş bir yüzük üzerindeki şişkin yanaklı müzisyen tasviri de anılır. Figürün nefesli bir çalgı çalıyor olabileceği ve tasvirin balaban benzeri bir çalgıyla ilişkilendirilebileceği düşünülmektedir. Bu tür küçük sanat eserleri, antik dönemde müzik icrasının yalnızca ses üretiminden ibaret olmadığını; müzisyenin toplum içindeki görünürlüğü ve çalgıların sembolik değeri açısından da incelenebileceğini gösterir.

Gümüş üzük. Karatepe meskanı, Ucar rayonu
Vurmalı çalgılar, çanlar ve çıngıraklar da eski müzik hayatının önemli parçaları arasında değerlendirilmelidir. Mingeçevir, Hocavend, Gence ve çevresindeki arkeolojik buluntular arasında yer alan ses çıkarıcı metal nesneler, gündelik hayatın ve törensel uygulamaların araştırılması açısından önem taşır. Bu nesnelerin hepsini doğrudan müzik çalgısı olarak tanımlamak mümkün olmasa da sesin eski toplumlarda hem pratik hem de sembolik işlevler üstlendiği açıktır.
Yaylı çalgılar arasında ise lir üzerinde durmak gerekir. Hanlar bölgesinde bulunan lir biçimli bir kolye ile Mingeçevir’de ortaya çıkarılan lir biçimli sedef boncuklar, bu çalgının ya da en azından onun biçimsel imgesinin bölgeyle ilişkisine dair dikkat çekici işaretlerdir. Lirin Albaniyaya hangi yollarla ulaştığı kesin olarak bilinmemektedir. Helenistik etkiler, ticaret ilişkileri ve farklı kültürlerle kurulan temaslar bu konuda değerlendirilebilecek ihtimaller arasındadır.
Kafkas Albaniyası’nın bulunduğu coğrafya, farklı toplumları birbirine bağlayan ticaret yollarının kesiştiği bir alandı. Kura ve Aras havzaları üzerinden kurulan ilişkiler, yalnızca malların değil, fikirlerin, sanatların ve müzik geleneklerinin de dolaşımını mümkün kılmış olmalıdır. Bu nedenle bölgenin müzik kültürünü kapalı ve tek yönlü bir gelişim içinde değil, geniş bir kültürel etkileşim ağı içerisinde değerlendirmek gerekir.
Savaşın Sesi: Askerî Müzik ve Dans
Kafkas Albaniyası’nın tarihî kaynaklarda öne çıkan özelliklerinden biri de askerî gücüdür. Antik yazarlar, Albanların farklı savaşlarda yer aldıklarını ve güçlü birlikler oluşturduklarını aktarır. Sürekli mücadele ve savunma ihtiyacı, toplumun askerî geleneklerini olduğu kadar bu geleneklere eşlik eden müzik biçimlerini de etkilemiş olmalıdır.
Strabon, Albaniyalıların askerî gücünden, piyade ve süvari birliklerinden, kullandıkları silahlardan söz eder. Antik kaynaklarda orduların hareketi, savaşın başlaması ve askerî düzenin sağlanması sırasında borazan ve davul gibi ses araçlarının kullanıldığına ilişkin örnekler de bulunmaktadır. Ancak bu genel antik dünya uygulamalarından hareketle Albaniya ordusunda kullanılan bütün çalgıları kesin biçimde sıralamak mümkün değildir.
Buna rağmen askerî müziğin işlevi üzerinde durmak anlamlıdır. Borazan, yalnızca ses çıkaran bir araç değildi; birliklere işaret vermek, savaşın başlangıcını duyurmak ve askerî otoriteyi görünür kılmak gibi görevler üstlenebilirdi. Davul ise ritmik düzenin sağlanmasında ve toplu hareketin desteklenmesinde etkili olabilirdi. Savaş sonrasında söylenen zafer ezgileri ve kahramanlık anlatıları da toplumsal hafızanın oluşumuna katkıda bulunmuş olabilir.
Savaş kültürü yalnızca çalgılarla değil, şarkılar ve danslarla da kendini gösterirdi. Zaferi kutlayan ezgiler, kahramanlık anlatıları ve savaş öncesinde topluluğun cesaretini artıran danslar, askerî hayatın ayrılmaz parçaları arasında düşünülebilir. Kafkasya’da günümüze kadar farklı biçimlerde yaşayan erkek danslarının ritmik ve hareketli karakteri, bu eski askerî dans geleneğiyle karşılaştırılabilecek özellikler taşır. Bununla birlikte, bugün bilinen dansları doğrudan Albaniyaya bağlamak için daha kapsamlı tarihî ve etnografik araştırmalara ihtiyaç vardır.
Azerbaycan’ın geleneksel müzik kültüründe yer alan cengi türü de bu bağlamda ayrıca anılmalıdır. Cengi, müzik eşliğinde gerçekleştirilen mücadele ve güç gösterisi niteliğiyle dikkat çeker. Zurna ve vurmalı çalgıların eşliği, bu türün askerî müzikle kurduğu ilişkiyi görünür kılar. Cenginin kökenini doğrudan Albaniyaya bağlamak mümkün olmasa da sahnelenmiş mücadele, savaşçı kimliği ve ritmik müzik arasındaki ilişki, eski dönemlerden beri farklı toplumlarda karşılaşılan ortak bir kültürel olgudur.
Kadın Dansları ve İnnabı’nın İzleri
Kafkas Albaniyası’nın dans kültürünü değerlendirirken yalnızca erkeklerin askerî danslarına odaklanmak yeterli değildir. Kadınların törenlerde ve toplumsal yaşamda üstlendikleri rol de bu kültürün önemli bir parçası olmalıdır. Sasani dönemine ait sanat eserlerinde uzun örgülü saçları, süslü giysileri ve geniş örtüleriyle dans eden kadın figürlerine rastlanır. Bazı tasvirlerde kadınların ellerinde ritüel nesneler bulunması, dansın kimi zaman dinî ve mevsimsel törenlerle bağlantılı olabileceğini düşündürür.
Bu tasvirler ile Azerbaycan’ın geleneksel dansları arasında kurulabilecek ilişkilerden biri İnnabı dansıdır. İnnabı, Azerbaycan dans repertuvarında kendine özgü hareketleri ve kadın icrasıyla dikkat çeken örneklerden biridir. Dansın adının meyveyle ve Nevruz çevresindeki geleneklerle ilişkilendirilmesi, doğanın uyanışı ve mevsimsel döngüler üzerine düşünmeye imkân verir. Dansın tarihî kökenini kesin biçimde belirlemek güç olsa da kadın danslarının ritüel alanından toplumsal ve sanatsal yaşama geçişini tartışmak bakımından İnnabı önemli bir örnektir.

Azerbaycanlı sanatçı Roza Celilova’nın” İnnabı” dansı icrası, 1950.
Burada üzerinde durulması gereken bir başka konu da Sasani sanatının bölgedeki kültürlerle ilişkisidir. Sanat eserlerinde görülen benzerlikleri yalnızca bir merkezden çevreye yayılan etki olarak değerlendirmek her zaman yeterli değildir. Kültürler arasındaki etkileşim karşılıklıdır; bir toplumun sanatında görülen unsurlar, başka toplumların katkılarını da yansıtabilir. Bu nedenle bölgenin sanat tarihini değerlendirirken dönemin siyasi adlandırmalarını ve sonraki yüzyıllarda oluşan tarih yazımı yaklaşımlarını da dikkatle ele almak gerekir. Sanat ve bilim, siyasi kabullerin gölgesinde bırakılmamalıdır.
Yallı: Ortak Hafızanın Dairesel Ritmi
Azerbaycan’ın en köklü toplu dans geleneklerinden biri olan Yallı, Kafkas Albaniyası’nın eski kültürel çevresiyle ilişkisi bakımından özel bir yere sahiptir. Gobustan kaya tasvirlerinde görülen toplu dans sahneleri, bölgede çok eski dönemlerden itibaren birlikte hareket etmeye dayalı dans geleneklerinin bulunduğunu düşündürür. Dairesel harekete bakılırsa, bu dansın ritüel doğası Güneş kültüyle ilişkilidir.
Yallı’nın daire biçimindeki düzeni, insanları ortak bir ritim ve hareket çevresinde bir araya getirir. Bu yönüyle dans, yalnızca estetik bir gösteri değil, toplumsal dayanışmanın ve ortak kimliğin de ifadesidir. Dairesel hareketin Güneş kültü ve doğanın döngüleriyle ilişkili olabileceği yönündeki yorumlar, dansın eski ritüel dünyasıyla bağlantısını araştırmaya değer kılar.
Gobustan’ın geçmişine ilişkin adlandırmalar ve bölgedeki eski inanç izleri de bu tartışmanın bir parçasıdır. Bölgenin tarihî hafızasında Zerdüştlük ve ateş kültüyle ilişkilendirilen unsurların bulunması, eski inançların yerel gelenekler üzerindeki muhtemel etkisini gündeme getirir. Ancak bu tür bağlantılar, farklı dönemlere ait verilerin dikkatle karşılaştırılmasıyla ele alınmalıdır.

Gobustan’da dans hareketleriyle ilişkilendirilen kaya resimleri.
Yallı’nın bugün hâlâ yaşatılması, geçmişle günümüz arasında kültürel bir bağ kurulmasını sağlar. Dansın her icrasında yalnızca bir ezgi ve hareket dizisi değil, topluluğun ortak hafızası da yeniden canlanır. Bu nedenle Yallı, Azerbaycan halk sanatının en değerli örneklerinden biri olmasının yanı sıra, eski dönemlerin müzik ve dans kültürünü anlamak için de önemli bir araştırma alanıdır.

Nahçıvan Yallı geleneği
Bir müzik tarihinden daha fazlası
Kafkas Albaniyası’nın müzik kültürü üzerine yapılan araştırmalar, bize yalnızca geçmişte hangi çalgıların kullanılmış olabileceğini anlatmaz. Aynı zamanda müziğin insan hayatındaki farklı işlevlerini de düşündürür. Tapınakta inançla, cenazede yasla, savaşta cesaret ve düzenle, dansta toplulukla, günlük yaşamda ise insanın çevresiyle kurduğu ilişkiyle birleşen bir kültür dünyası ortaya çıkar.
Bugün elimizde Albaniya dönemine ait eksiksiz bir müzik repertuvarı, nota koleksiyonu veya çalgı kataloğu bulunmuyor. Bu nedenle geçmişin sesini bütünüyle yeniden kurduğumuzu iddia edemeyiz. Ancak Strabon’un aktardıkları, arkeolojik buluntular, sanat eserlerindeki müzisyen tasvirleri ve bölgenin sonraki dönemlere uzanan müzik gelenekleri, araştırma için önemli bir temel oluşturuyor.
Burada asıl mesele, geçmiş ile bugün arasında aceleci ve kesin bağlar kurmak değildir. Mesele, farklı dönemlerde ortaya çıkan benzerlikleri, değişimleri ve kültürel temasları dikkatle incelemektir. Mingeçevir’de bulunan eski nefesli çalgılar, Gobustan’ın ses veren taşı, Sasani sanatındaki kadın figürleri, Yallı’nın topluluk ruhu ve Azerbaycan ağıtlarının duygusal anlatımı, bu geniş tarihsel coğrafyanın müzik hafızasını anlamak için ayrı ayrı değer taşır.