DOÇ.DR.AYDIN MEDETOĞLU KASIMLI
Bugün, 13 Kasım, Prof. Dr. Mustafa Abdülcemil Kırımoğlu’nun doğum günüdür. Kendisinin doğum gününü kutluyor, bu yazımı ona armağan ediyorum.
Bir Milletin Özgürlük Mücadelesine Adanmış Ömür
Mustafa Abdülcemil Kırımoğlu, Kırım Tatar Türklerinin millî lideri, insan hakları savunucusu ve Ukrayna Parlamentosu (Verhovna Rada) milletvekilidir. Kırım Tatarlarının tarihî vatanlarına dönüşü, millî kimliklerinin korunması ve haklarının yeniden kazanılması için yürüttüğü barışçıl mücadeleyle dünya çapında tanınmaktadır.
13 Kasım 1943 tarihinde Kırım’ın Sudak bölgesine bağlı Bozköy köyünde dünyaya gelen Kırımoğlu, henüz altı aylık bir bebekken, Mayıs 1944’te ailesiyle birlikte Sovyet yönetimi tarafından Özbekistan’a sürgün edildi.
Çocukluğu sürgünde geçen Kırımoğlu, genç yaşlarından itibaren Kırım Tatarlarının millî hareketine katıldı ve Sovyet rejiminin baskıcı politikalarına karşı mücadele etmeye başladı.
Siyasi faaliyetleri nedeniyle Sovyet mahkemeleri tarafından altı kez mahkûm edildi ve toplamda yaklaşık 15 yılını hapishanelerde ve sürgün kamplarında geçirdi.
1975–1976 yıllarında Omsk Cezaevi’nde gerçekleştirdiği 303 günlük açlık grevi, Kırım Tatarlarının yaşadığı trajediyi uluslararası kamuoyunun gündemine taşıyan en önemli olaylardan biri oldu.
1991 yılında toplanan II. Kırım Tatar Millî Kurultayı’nda Kırım Tatar Millî Meclisinin başkanlığına seçildi ve bu görevi 2013 yılına kadar sürdürdü.
1998 yılından itibaren Ukrayna Parlamentosunda milletvekili olarak görev yaptı.
2014 yılında Rusya’nın Kırım’ı ilhakına kesin biçimde karşı çıktı. Rus yönetimi tarafından Kırım’a girişi yasaklandı.
İnsan hakları ve sürgün edilen halkların vatanlarına dönüşü konusundaki mücadelesi dolayısıyla 1998 yılında Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği tarafından Nansen Mülteci Ödülü’ne layık görüldü.
2014 yılında Türkiye Cumhuriyeti tarafından iki halk arasındaki dostluğa ve insan haklarına yaptığı katkılar nedeniyle Cumhuriyet Nişanı ile onurlandırıldı.
Aynı yıl demokrasi ve insan hakları alanındaki hizmetlerinden dolayı Polonya’nın Dayanışma Ödülü’nün ilk sahibi oldu.
Sovyet Rejimine Karşı Mücadele ve Hapis Yılları
Mustafa Abdülcemil Kırımoğlu, Sovyetler Birliği döneminde Kırım Tatarlarının hakları uğruna yürüttüğü mücadele nedeniyle defalarca tutuklandı. Sovyet muhalif hareketinin en tanınmış ve en kararlı temsilcilerinden biri olarak tarihe geçti.
1961 yılında henüz 18 yaşındayken Taşkent’te Kırım Tatar Gençlik Birliği adlı gizli örgütün kuruluşunda yer aldı. Bu faaliyetleri nedeniyle örgüt dağıtıldı ve kendisi işinden çıkarıldı.
1962 yılında Taşkent Sulama ve Meliorasyon Enstitüsüne girdi. Ancak 1965 yılında Sovyet karşıtı görüşleri ve Kırım Tatarlarının tarihi üzerine kaleme aldığı yazılar nedeniyle okuldan uzaklaştırıldı.
1966 yılında Sovyet ordusunda askerlik yapmayı reddettiği için bir buçuk yıl hapis cezasına çarptırıldı. Bu kararının temelinde, kendi halkının haklarını tanımayan bir devlete hizmet etmek istememesi yatıyordu.
1969 yılında Sovyetler Birliği’nde kurulan ilk açık insan hakları örgütlerinden biri olan SSCB’de İnsan Haklarını Savunma Girişim Grubu’nun kurucuları arasında yer aldı. Aynı yıl yeniden tutuklanarak üç yıl hapis cezasına mahkûm edildi.
1974 yılında bir kez daha tutuklandı ve Omsk Cezaevi’ne gönderildi.
Cezasının tamamlanmasına üç gün kala hakkında yeni suçlamalar ileri sürülmesi üzerine Haziran 1975’te süresiz açlık grevine başladı.
303 gün devam eden bu açlık grevi sırasında zorla beslenerek hayatta tutuldu.
Olay dünya basınında büyük yankı uyandırdı. Nobel Barış Ödülü sahibi bilim insanı Andrey Saharov başta olmak üzere çok sayıda aydın, Kırımoğlu’nun serbest bırakılması için uluslararası kampanyalar yürüttü.
1979 yılında yeniden mahkûm edilerek dört yıllığına Sibirya’nın uzak bölgelerinden Yakutistan’a sürgün edildi.
Sürgünden döndükten sonra da mücadelesinden vazgeçmedi. 1983 yılında altıncı kez tutuklanarak Magadan bölgesindeki ağır koşullara sahip ceza kampına gönderildi.
Sovyetler Birliği’nde Mihail Gorbaçov’un başlattığı Perestroyka politikaları ve uluslararası insan hakları baskılarının etkisiyle Aralık 1986’da şartlı olarak serbest bırakıldı.
Andrey Saharov ile Dostluğu ve Uluslararası İnsan Hakları Mücadelesi
Mustafa Kırımoğlu, Sovyet muhalif hareketinin önde gelen isimlerinden biri olarak ünlü Sovyet fizikçisi ve Nobel Barış Ödülü sahibi Andrey Saharov ile yakın dostluk ve iş birliği ilişkileri kurdu.
Bu iş birliği, Kırım Tatarlarının sorunlarının yalnızca yerel bir etnik mesele olarak görülmesinin önüne geçerek uluslararası insan hakları gündemine taşınmasına katkı sağladı.
1960’lı yılların sonlarında Moskova’ya gelen Kırımoğlu, Pyotr Grigorenko, Larisa Bogoraz ve Pavel Litvinov gibi tanınmış insan hakları savunucularıyla tanıştı.
General Pyotr Grigorenko, Kırım Tatarlarının haklarını en güçlü biçimde savunan Sovyet muhaliflerinden biriydi.
1969 yılında Kırımoğlu’nun SSCB’de İnsan Haklarını Savunma Girişim Grubu’nun 15 kurucusundan biri olması, onu Sovyetler Birliği genelindeki insan hakları hareketinin önemli temsilcilerinden biri hâline getirdi.
Andrey Saharov, 1970’li yılların başlarından itibaren Kırım Tatarlarının sürgün edilmesini Sovyet rejiminin en ağır suçlarından biri olarak değerlendirdi.
Kırımoğlu’nun belgelediği olayların uluslararası kamuoyuna ve yabancı gazetecilere ulaştırılmasında önemli rol oynadı.
Nisan 1976’da Omsk’ta gerçekleştirilen mahkeme sürecini takip etmek amacıyla Saharov ve eşi Yelena Bonner Moskova’dan Omsk’a gitti.
Ancak Sovyet güvenlik organları Saharov’un mahkeme salonuna girmesine izin vermedi.
Bunun üzerine Saharov ve Bonner mahkeme binasının önünde protesto gösterisi düzenledi ve güvenlik görevlileriyle karşı karşıya geldi.
Saharov, mahkemenin ardından Birleşmiş Milletlere ve dünya liderlerine başvurarak Kırımoğlu’nun hayatının tehlikede olduğunu duyurdu.
Uluslararası kamuoyunun tepkisi, Kırımoğlu’nun durumunun dünya gündeminde kalmasını sağladı.
Her iki isim de sürgünde bulundukları dönemlerde birbirlerine destek vermeyi sürdürdü.
Saharov Gorki’de, Kırımoğlu ise Yakutistan ve Magadan’da sürgündeyken aralarındaki dayanışma devam etti.
1987 yılında yeniden bir araya gelerek Kırım Tatarlarının tarihî vatanlarına dönüşü meselesinin Sovyetler Birliği’nin en üst siyasi organlarında görüşülmesi için ortak çalışmalar yürüttüler.
1987 Moskova Gösterileri: Kırım Tatarlarının Tarihî Direnişi
1987 yılının Temmuz ayında Moskova’da gerçekleştirilen protesto gösterileri, Kırım Tatarlarının Sovyet dönemindeki en büyük açık kitlesel eylemlerinden biri oldu.
Bu gösteriler, halkın tarihî vatanı Kırım’a kitlesel dönüşünün önünü açan gelişmeler arasında yer aldı.
1987 yılının Haziran ve Temmuz aylarında Sovyetler Birliği’nin çeşitli bölgelerinden, özellikle Özbekistan’dan gelen yüzlerce Kırım Tatarı Moskova’da toplandı.
Göstericilerin temel talepleri, 1944 sürgününün bir suç olarak tanınması ve Kırım Tatarlarının vatanlarına dönmelerine resmî izin verilmesiydi.
6 Temmuz 1987 tarihinde yaklaşık 120 Kırım Tatarı, Kremlin duvarlarının önünde ve Kızıl Meydan’da pankartlarla oturma eylemi gerçekleştirdi.
Sovyetler Birliği gibi otoriter bir sistemde böylesine açık bir protesto gösterisi son derece dikkat çekiciydi.
Yabancı gazetecilerin olayları takip etmesi sayesinde Kırım Tatarlarının talepleri uluslararası kamuoyuna ulaştı.
23–26 Temmuz tarihleri arasında Moskova’ya gelen göstericilerin sayısı bini aştı.
Protestocular, Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesi binasının önünde gece gündüz nöbet tutarak yöneticilerle görüşme talebinde bulundu.
Artan protestolar ve uluslararası baskılar karşısında Mihail Gorbaçov yönetimi, konunun araştırılması amacıyla Andrey Gromıko başkanlığında özel bir devlet komisyonu oluşturdu.
27 Temmuz 1987 tarihinde Gromıko, Kırım Tatarlarından oluşan 21 kişilik heyeti Kremlin’de kabul etti.
Bu görüşme, 1944 sürgününden sonra Sovyet yönetiminin Kırım Tatarlarının taleplerini resmî düzeyde ele aldığı önemli gelişmelerden biri oldu.
Ancak 30 Temmuz’da Sovyet güvenlik güçleri protestocuları zor kullanarak meydandan uzaklaştırdı ve Moskova’dan çıkardı.
Bütün baskılara rağmen Kırım Tatarlarının mücadelesi devam etti.
14 Kasım 1989 tarihinde SSCB Yüksek Sovyeti, zorla sürgün edilen halkların haklarının yeniden tesis edilmesine ilişkin bir bildiri kabul etti.
Böylece 1944 yılında gerçekleştirilen toplu sürgünün hukuka aykırılığı resmen kabul edilmiş oldu.
Kırım’a Büyük Dönüş ve Yeni Mücadele Dönemi
1989 yılının sonlarından itibaren on binlerce Kırım Tatarı, Özbekistan ve Orta Asya’daki evlerini ve mülklerini geride bırakarak tarihî vatanlarına dönmeye başladı.
Ancak vatanlarına dönüş, onlar için yeni sorunların başlangıcı oldu.
Yerel Kırım yönetimi, geri dönen Kırım Tatarlarına toprak tahsis etmeyi ve ikamet kaydı vermeyi reddediyordu.
Sovyet döneminden kalma bürokratik engeller, halkın yeniden yerleşmesini zorlaştırıyordu.
Mustafa Kırımoğlu’nun öncülüğündeki Kırım Tatar Millî Hareketi, bu sorunlara karşı örgütlü mücadele yürüttü.
Devlet tarafından kendilerine arazi verilmeyen Kırım Tatarları, kullanılmayan devlet ve kolhoz arazilerine yerleşerek çadır kentler kurmaya başladı.
Zamanla bu alanlarda yeni Kırım Tatar mahalleleri ve yerleşim yerleri ortaya çıktı.
1989 yılında Kırım’da yaklaşık 38 bin Kırım Tatarı yaşarken, 1993 yılına gelindiğinde bu sayı 250 bini aşmıştı.
Bu büyük nüfus hareketi, Kırım’ın toplumsal ve siyasi yapısında önemli değişimlere yol açtı.
Toprak, Barınma ve Kimlik Mücadelesi
1989–1990 yıllarında Kırım’a dönen Tatar Türkleri, sistematik ayrımcılık ve idari engellerle karşı karşıya kaldı.
Yerel yönetimler, geri dönenlere ikamet kaydı vermekten kaçınıyordu.
İkamet kaydı bulunmayan insanlar resmî işlerde çalışamıyor, sağlık hizmetlerinden yararlanmakta ve toprak edinmekte ciddi güçlükler yaşıyordu.
Özellikle Yalta, Aluşta ve Sudak gibi Kırım’ın güney kıyılarında, sürgünden önce Kırım Tatarlarının yoğun olarak yaşadığı bölgelerde arazi edinmeleri engelleniyordu.
Yerel Sovyet yönetiminin önemli bir bölümünü oluşturan Rusça konuşan komünist bürokrasi, Kırım Tatarlarının geri dönüşünü kendi siyasi konumları açısından tehdit olarak değerlendiriyordu.
Yerel basında Kırım Tatarlarına yönelik olumsuz propaganda yapılıyor, toplumda etnik gerginlikler körükleniyordu.
1991 yılının Ocak ayında gerçekleştirilen referandumla Kırım Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti yeniden kuruldu.
Ancak Kırım Tatarları, bu özerkliğin kendi millî haklarına dayanmadığını ve bölgesel nüfus esas alınarak oluşturulduğunu belirterek referandumu boykot etti.
1989 yılının Ekim ayında Aluşta yakınlarındaki Kızıl Mağara bölgesinde bulunan Kırım Tatar çadır kampı, özel polis birlikleri tarafından dağıtıldı.
Çok sayıda kişi gözaltına alındı.
Bu olay üzerine binlerce Kırım Tatarı Simferopol’de Kırım Yüksek Sovyeti binasının önünde toplandı.
Mustafa Kırımoğlu’nun müdahalesi ve yürütülen görüşmeler, olayların daha büyük bir çatışmaya dönüşmesini engelledi.
Kırım Tatarlarının kurduğu yeni yerleşim yerlerine uzun yıllar boyunca elektrik, su, doğal gaz ve yol hizmetleri götürülmedi.
İnsanlar kış aylarını vagonlarda, çadırlarda ve tamamlanmamış yapılarda geçirmek zorunda kaldı.
Üniversite mezunu ve meslek sahibi kişiler bile kendi uzmanlık alanlarında iş bulmakta zorlanıyor, çoğunlukla inşaat ve tarım sektörlerinde çalışıyordu.
Kırım Tatar Türkçesinde eğitim veren okulların açılması da bürokratik engellerle karşılaşıyordu.
Bütün bu zorluklara rağmen Kırım Tatarları, millî kimliklerini ve tarihî vatanlarıyla bağlarını korumayı başardı.
1991 Kırım Tatar Millî Kurultayı ve Millî Meclisin Kuruluşu
Haziran 1991’de Simferopol’de gerçekleştirilen II. Kırım Tatar Millî Kurultayı, Kırım Tatarlarının siyasi tarihinde yeni bir dönemin başlangıcı oldu.
Bu kurultay, sürgünden dönen halkın kendi demokratik temsil ve öz yönetim mekanizmalarını yeniden oluşturması bakımından tarihî önem taşıyordu.
1991 Kurultayı, 1917 yılında Bahçesaray’da gerçekleştirilen ve Kırım Halk Cumhuriyeti’nin kuruluşuyla bağlantılı olan I. Kurultay’ın devamı niteliğinde düzenlendi.
Bu nedenle II. Kırım Tatar Millî Kurultayı adını aldı.
26–30 Haziran 1991 tarihlerinde gerçekleştirilen toplantılarda Kırım Tatar Halkının Millî Egemenliği Bildirgesi kabul edildi.
Bildiride Kırım’ın, Kırım Tatarlarının tarihî millî yurdu olduğu vurgulandı ve halkın kendi kaderini tayin etme hakkı ilan edildi.
Kurultayda mavi zemin üzerinde Tarak Tamga bulunan bayrak, millî bayrak olarak benimsendi.
Noman Çelebicihan’ın Ant Etkenmen adlı şiiri de millî marş olarak kabul edildi.
Kurultay tarafından Kırım Tatar Millî Meclisi oluşturuldu ve Mustafa Abdülcemil Kırımoğlu Meclisin ilk başkanı seçildi.
Kırımoğlu, 1991–2013 yılları arasında bu görevi yürüttü.
2013 yılında ise Meclis başkanlığına Refat Çubarov seçildi.
Kırım Tatarlarının Demokratik Temsil Sistemi
Kırım Tatarlarının millî temsil sistemi, Kurultay ve Millî Meclis esasına dayanmaktadır.
Kurultay, Kırım Tatar halkının en yüksek temsil organıdır.
Kurultay delegeleri, Kırım’da ve farklı ülkelerde yaşayan Kırım Tatarlarının katıldığı seçimlerle belirlenmektedir.
Millî Meclis ise Kurultay toplantıları arasındaki dönemde halkın siyasi ve toplumsal taleplerini temsil eden temel organdır.
Meclis, 33 üyeden oluşan yapısıyla Kırım Tatarlarının millî meseleleri konusunda kararlar almakta ve çalışmalar yürütmektedir.
Kırım’ın şehirlerinde, ilçelerinde ve Kırım Tatarlarının yaşadığı yerleşim yerlerinde yerel meclisler de faaliyet göstermektedir.
Bu örgütlenme, günlük yaşam sorunlarından toprak ve eğitim meselelerine, kültürel haklardan siyasi kararlara kadar geniş bir alanda çalışmalar yürütmektedir.
Ukrayna yönetimi uzun yıllar boyunca Kırım Tatar Millî Meclisini resmî bir devlet kurumu olarak değil, toplumsal temsil örgütü olarak değerlendirdi.
Ancak Mart 2014’te Ukrayna Parlamentosu, Kırım Tatarlarını Kırım’ın yerli halkı olarak tanıdı ve Kurultay ile Millî Meclisin temsil niteliğini kabul etti.
2014 yılında Rusya’nın Kırım’ı ilhak etmesinin ardından Kırım Tatar Millî Meclisi, Rus yönetiminin meşruiyetini tanımayı reddetti.
Bunun üzerine 2016 yılında Rusya tarafından kontrol edilen yargı organları, Millî Meclisi aşırılıkçı örgüt ilan ederek faaliyetlerini yasakladı.
Meclis, çalışmalarını Kiev merkezli olarak sürdürmeye başladı.
2014 Sonrası: Kırım’ın İşgaline Karşı Mücadele
2014 yılında Rusya’nın Kırım’ı ilhak etmesi, Mustafa Kırımoğlu’nun siyasi mücadelesinde yeni bir dönemin başlangıcı oldu.
Kırımoğlu, Kırım’ın işgalden kurtarılması ve Kırım Tatarlarının haklarının uluslararası düzeyde korunması için yürütülen mücadelenin en önemli temsilcilerinden biri hâline geldi.
Şubat–Mart 2014 döneminde Rus askerî birliklerinin Kırım’a girmesi üzerine Kırımoğlu, Kırım Tatarlarını Rusya tarafından düzenlenen referandumu boykot etmeye çağırdı.
Kremlin yönetiminin iş birliği tekliflerini reddederek Kırım’ın Ukrayna’nın ayrılmaz bir parçası olduğunu açıkladı.
Nisan 2014’te Rus yönetimi tarafından Kırım’a girişine beş yıllık yasak getirildi. Daha sonra bu yasağın süresi uzatıldı.
Mayıs 2014’te Kırımoğlu’nu karşılamak amacıyla Armyansk sınır geçiş noktasına gelen binlerce Kırım Tatarı, Rus güvenlik güçlerinin engellemeleriyle karşılaştı.
Ardından Rus makamları tarafından Kırımoğlu hakkında çeşitli ceza soruşturmaları ve yargı süreçleri başlatıldı.
2015 yılının sonbaharında Mustafa Kırımoğlu ve Refat Çubarov’un girişimleriyle Kırım’a yönelik sivil abluka eylemleri düzenlendi.
Bu eylemler, yarımadada yaşanan insan hakları ihlallerine ve siyasi tutuklamalara uluslararası kamuoyunun dikkatini çekmeyi amaçlıyordu.
Rusya’nın 2022 yılında Ukrayna’ya karşı başlattığı geniş çaplı saldırıdan sonra Kırımoğlu, ilerleyen yaşına rağmen siyasi ve diplomatik mücadelesini sürdürdü.
Kırım’ın Ukrayna’nın egemenliğine yeniden kavuşması ve Kırım Tatarlarının güvenliğinin sağlanması yönündeki girişimleri destekledi.
Ukrayna Cumhurbaşkanı Volodimir Zelenski’nin girişimiyle oluşturulan Kırım Platformu’nun önemli katılımcılarından biri oldu.
Türkiye, Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa Birliği ülkelerinin yöneticileriyle görüşmeler gerçekleştirerek Kırım’daki insan hakları ihlallerini uluslararası gündeme taşıdı.
Rusya’nın kontrolündeki cezaevlerinde tutulan Kırım Tatarı siyasi tutukluların serbest bırakılması için diplomatik girişimlerde bulundu.
Kırımoğlu, farklı barış girişimleri karşısında Kırım’ın Rusya toprağı olarak tanınmasının kabul edilemez olduğunu vurgulamaktadır.
Kırım Tatarlarının kolektif güvenliğinin sağlanmasını ve Millî Meclisin yarımadada özgürce faaliyet göstermesini temel talepleri arasında tutmaktadır.
Mustafa Kırımoğlu ve Türkiye: Türk Dünyasında Stratejik Dayanışma
Mustafa Abdülcemil Kırımoğlu, Türkiye ile Ukrayna arasındaki ilişkilerde önemli bir siyasi ve kültürel köprü görevi üstlenmektedir.
Türkiye’de yalnızca Kırım Tatarlarının değil, Türk dünyasının önde gelen millî liderlerinden biri olarak kabul edilmektedir.
Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve Türk diplomatik makamlarıyla gerçekleştirdiği görüşmeler, Kırım meselesinin uluslararası gündemde tutulmasına katkı sağlamaktadır.
Türkiye, 2014 yılından itibaren Rusya’nın Kırım’ı ilhakını tanımadığını açıklamış ve Ukrayna’nın toprak bütünlüğüne verdiği desteği sürdürmüştür.
Kırım Tatarlarının haklarının korunması, Türkiye’nin Kırım politikasının önemli unsurlarından biri olmuştur.
Mustafa Kırımoğlu, Türkiye ile Kırım Tatarları arasındaki tarihî ve kültürel bağların güçlendirilmesi yönünde çalışmalar yürütmektedir.
Türkiye’deki Kırım Tatar dernekleri ve diaspora kuruluşlarıyla yakın ilişkilerini sürdürmektedir.
Kırım Tatarlarının karşı karşıya kaldığı siyasi baskıların uluslararası kamuoyuna duyurulmasında Türkiye’deki sivil toplum kuruluşları da önemli rol oynamaktadır.
Siyasi Tutukluların Serbest Bırakılması
Türkiye’nin diplomatik girişimleri, Rusya tarafından tutuklanan bazı Kırım Tatarı siyasi temsilcilerinin serbest bırakılmasında önemli rol oynamıştır.
2017 yılında İlmi Ümerov ve Ahtem Çiygöz’ün, 2024 yılında ise Nariman Celal’in serbest bırakılması, bu alandaki önemli gelişmeler arasındadır.
Mustafa Kırımoğlu, siyasi tutukluların özgürlüklerine kavuşması için Türkiye ve uluslararası ortaklarla temaslarda bulunmuştur.
Türkiye ayrıca, Kırım’dan ayrılmak zorunda kalan ailelerin barınma ihtiyaçlarının karşılanması için çeşitli projeler yürütmüştür.
Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA) ve diğer Türk kurumları aracılığıyla Ukrayna’daki Kırım Tatarlarına yönelik konut, eğitim ve sosyal destek projeleri gerçekleştirilmiştir.
Türkiye’de yaşayan Kırım Tatarı kökenli vatandaşlar, Kırım meselesinin toplumsal düzeyde gündemde tutulmasına katkı sağlamaktadır.
Mustafa Kırımoğlu’nun mücadelesi Türkiye’deki akademik çevrelerde de takdir görmekte, çeşitli üniversiteler ve kurumlar tarafından kendisine ödüller ve fahri unvanlar verilmektedir.
Mustafa Kırımoğlu ve Azerbaycan: Ortak Tarih, Ortak Mücadele
Mustafa Abdülcemil Kırımoğlu’nun Azerbaycan ile tarihî, kültürel ve manevi bağları bulunmaktadır.
Türk dünyasının ortak değerleri çerçevesinde Azerbaycan halkı ve devlet kurumlarıyla ilişkilerini sürdürmektedir.
Farklı dönemlerde Bakü’yü ziyaret ederek Kırım Tatarlarının haklarını savunmuş, aynı zamanda Azerbaycan’ın egemenliğine ve toprak bütünlüğüne desteğini ifade etmiştir.
Kırımoğlu, Ukrayna Parlamentosu milletvekili ve Kırım Tatarlarının millî lideri olarak Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünü destekleyen açıklamalarda bulunmuştur.
Ermenistan’ın işgal politikalarını eleştirerek Kırım ve Karabağ meseleleri arasındaki benzerliklere dikkat çekmiştir.
2020 yılında yaşanan İkinci Karabağ Savaşı sırasında Azerbaycan’ın kazandığı zaferi memnuniyetle karşılamıştır.
Bu zaferin Türk dünyası açısından taşıdığı önemi vurgulamış, Kırım Tatarlarının özgürlük mücadelesi bakımından da umut verici olduğunu belirtmiştir.
Azerbaycan Cumhuriyeti de Birleşmiş Milletler başta olmak üzere uluslararası platformlarda Ukrayna’nın toprak bütünlüğünü desteklemekte ve Rusya’nın Kırım’ı ilhakını tanımamaktadır.
Azerbaycan ile Tarihî ve Siyasi İlişkiler
Mustafa Kırımoğlu, Sovyet muhalif hareketi döneminden itibaren Azerbaycanlı insan hakları savunucuları ve millî hareket temsilcileriyle ilişkiler kurmuştur.
1990’lı yıllarda Bakü’ye gerçekleştirdiği ziyaretlerde Azerbaycan’ın siyasi yöneticileri ve aydınlarıyla görüşerek Kırım Tatarlarının tarihî vatanlarına dönüşü konusunda destek aramıştır.
Bu temaslar, Azerbaycan ile Kırım Tatarları arasındaki dayanışmanın güçlenmesine katkı sağlamıştır.
2013 yılının Ekim ayında Bakü’de gerçekleştirilen III. Uluslararası İnsani Forum’a katılmıştır.
Ziyareti sırasında Azerbaycan Parlamentosu milletvekilleri, dinî kurumların temsilcileri ve çeşitli siyasi ve toplumsal çevrelerle görüşmeler gerçekleştirmiştir.
Kırımoğlu, Türk dünyasının kültürel birliği açısından İsmail Gaspıralı’nın düşüncelerine özel önem vermektedir.
Gaspıralı’nın “Dilde, fikirde, işte birlik” anlayışı, Türk halkları arasındaki dayanışmanın tarihî ve fikrî temellerinden biridir.
XX. yüzyılın başlarında Azerbaycan’da yayımlanan Molla Nasreddin ve Füyuzat gibi yayın organları da Türk dünyasındaki düşünsel ve kültürel hareketliliğin önemli örnekleridir.
Azerbaycan’daki çeşitli sivil toplum kuruluşları ve medya kurumları, Mustafa Kırımoğlu’nun faaliyetlerini yakından takip etmektedir.
Doğum günleri ve 18 Mayıs 1944 Kırım Tatar Sürgünü’nün yıl dönümleri dolayısıyla düzenlenen etkinliklerde onun mücadelesi sık sık gündeme getirilmektedir.
Kırım Tatarlarının Yerli Halk Statüsü ve Hukuki Hakları
Kırım Tatarlarının Ukrayna hukukunda yerli halk olarak tanınması, uzun yıllar süren siyasi ve hukuki mücadelenin önemli kazanımlarından biridir.
1 Temmuz 2021 tarihinde Ukrayna Parlamentosu tarafından kabul edilen Ukrayna’nın Yerli Halkları Hakkında Kanun, bu alanda önemli bir hukuki düzenleme oluşturmuştur.
Mustafa Kırımoğlu ve Kırım Tatar Millî Meclisi, 1991 yılından itibaren Kırım Tatarlarının yerli halk statüsünün tanınması için mücadele yürütmüştür.
Ukrayna Anayasası’nın 11. maddesinde yerli halklara ilişkin hükümler bulunmasına rağmen, bu halkların kimler olduğu ve haklarının kapsamı uzun yıllar boyunca ayrı bir yasayla düzenlenmemişti.
2014 yılında Kırım’ın Rusya tarafından ilhak edilmesinin ardından Ukrayna Parlamentosu, Kırım Tatarlarını yerli halk olarak tanıyan ve Kurultay ile Millî Meclisin temsil niteliğini kabul eden bir karar aldı.
2021 yılında Cumhurbaşkanı Volodimir Zelenski’nin girişimiyle kabul edilen kanun ise bu statüyü daha kapsamlı bir hukuki çerçeveye kavuşturdu.
Kanun kapsamında Ukrayna topraklarında tarihsel olarak oluşmuş ve ülke dışında kendilerine ait bağımsız bir millî devleti bulunmayan üç halk yerli halk olarak tanımlandı:
– Kırım Tatarları
– Karaimler
– Kırımçaklar
Bu düzenleme, söz konusu halkların kültürel, dilsel ve kolektif haklarının korunmasını amaçlamaktadır.
Kanun, yerli halkların temsil organlarıyla devlet kurumları arasında istişare mekanizmaları kurulmasını öngörmektedir.
Yerli halkların dillerinde eğitim, yayıncılık, medya faaliyetleri ve kültürel gelişimlerinin desteklenmesine ilişkin hükümler içermektedir.
Bu çerçevede Kırım Tatar Türkçesinin korunması ve geliştirilmesi için çeşitli stratejik programlar hazırlanmıştır.
Kanun, yerli halkların zorla asimile edilmesine, tarihî topraklarından sürülmesine ve etnik kimliklerinin ortadan kaldırılmasına yönelik uygulamalara karşı hukuki güvenceler getirmektedir.
Kırım’ın işgalden kurtarılmasının ardından yerli halkların kültürel, siyasi ve ekonomik haklarının daha etkin biçimde uygulanması hedeflenmektedir.
Bu düzenlemeler, Birleşmiş Milletler Yerli Halkların Hakları Bildirgesi’nde yer alan ilkelerle de ilişkilendirilmektedir.
Rusya Federasyonu, Ukrayna’nın söz konusu kanununa karşı çıkarak Rusların yerli halklar kapsamına alınmamasını eleştirmiştir.
Ukrayna yönetimi ise kanunun, tarihsel olarak Ukrayna topraklarında oluşmuş ve ülke dışında kendilerine ait millî devletleri bulunmayan halklara yönelik özel bir hukuki düzenleme olduğunu savunmaktadır.
Sonuç: Bir Milletin Hafızası, Bir Ömrün Mücadelesi
Mustafa Abdülcemil Kırımoğlu’nun hayatı, yalnızca bir siyasetçinin biyografisi değildir.
Onun hayatı, vatanından koparılan bir milletin yeniden kendi topraklarına dönme iradesinin, millî kimliğini koruma kararlılığının ve özgürlük mücadelesinin tarihidir.
Henüz altı aylık bir bebekken sürgüne gönderilen Kırımoğlu, ömrünün büyük bölümünü halkının uğradığı tarihî haksızlıkların giderilmesine adamıştır.
Sovyet hapishanelerinde geçirdiği yıllar, uzun açlık grevleri, sürgünler ve siyasi baskılar onun mücadelesini sona erdirememiştir.
Kırım Tatarlarının tarihî vatanlarına dönüşünde, millî temsil kurumlarının yeniden oluşturulmasında ve halkının haklarının uluslararası alanda tanınmasında önemli rol oynamıştır.
2014 yılında Kırım’ın yeniden işgal altına girmesi, onun mücadelesine yeni bir boyut kazandırmıştır.
Bugün Mustafa Kırımoğlu, Kırım Tatarlarının millî haklarını savunmaya, Ukrayna’nın toprak bütünlüğünü desteklemeye ve Türk dünyası arasındaki dayanışmanın güçlenmesi için çalışmaya devam etmektedir.
Onun hayatı, bir milletin özgürlük iradesinin baskı ve sürgünlerle ortadan kaldırılamayacağının tarihî örneklerinden biridir.
Mustafa Abdülcemil Kırımoğlu’nun 83. doğum gününü kutluyor, kendisine sağlık, uzun ömür ve halkının özgür geleceğini görme mutluluğu diliyorum.
Kırım Tatar Türklerinin millî mücadelesine adanmış bu ömür, Türk dünyasının ortak hafızasında ve tarihinde önemli bir yere sahiptir.
