Dr.Antiga Rzayeva – İstanbul
1913 yılında Üzeyir Bey Hacıbeyov, “Arşın Mal Alan” adlı (librettosu da kendisine ait olan) muhteşem bir müzikal komedi yazdı. Bu eser, sadece onun yaratıcılığının değil, aynı zamanda dünya müzik kültürünün de bir şaheseri haline geldi. Bu eser, besteci tarafından Sankt-Peterburg Konservatuvarı’nda eğitim gördüğü dönemde yazılmıştır. Sankt-Peterburg’da besteci, “Arşın Mal Alan”ı hocası Kalafati ile tanıştırır. Profesör Kalafati duyduklarından büyük bir hayranlık duyar ve öğrencisine bu müzikal komediyi Sankt-Peterburg Konservatuvarı’nın müdürü, besteci A. Glazunov’a göstermesini önerir. Büyük Rus besteci A. Glazunov, “Arşın Mal Alan” ile tanıştıktan sonra bu müzikal komediyi “güzel, ilk Rus opereti” olarak nitelendirir. Böylece Üzeyir Bey Hacıbeyov, Rus operetinin kurucusu olarak adlandırılabilir. Her ne kadar “Arşın Mal Alan” yaratılmadan önce Üzeyir Bey tarafından iki müzikal komedi daha yazılmış olsa da, bunlar henüz Rusya’da bilinmiyordu.“Arşın Mal Alan” o dönemde tüm Kafkasya’daki müzikli tiyatroların, Orta Asya ülkelerinin ve Rusya’nın güney bölgelerindeki tiyatroların gelişimine büyük bir ivme kazandırdı.
Aynı zamanda bu operet, oldukça cazip ve büyük bir gelir kaynağıydı. Hiçbir tiyatro topluluğu, repertuarından “Arşın Mal Alan”ın sahne hayatında elde ettiği kadar kazanç sağlayamamıştı. Bu nedenle tüm tiyatrolar bu esere büyük bir memnuniyetle yönelmiş ve bunun sonucunda, bu muhteşem eseri sahnelemek için peş peşe yeni tiyatro toplulukları kurulmuştur.
Şekil1: Ermeniler tarafından sahiplenilmiş “Arşın Mal Alan” adlı tiyatro oyununun programı
21 Ağustos 1916. Bu tarih, Azerbaycan kültürünün incisi sayılan Üzeyir Hacıbeyov’un “Arşın Mal Alan” operetinin (bilinen ve açık gerçekler arasında) ilk kez intihal edilmeye çalışıldığı gün olarak kaydedilir. 21 Ağustos 1916 tarihli “Rus Müzik Kültürü” haftalığında şöyle yazılır: “Paris Konservatuvarı mezunu sanatçı Armenyan, on üç yıldır tiyatroda çalışan bir grup kurdu. Bay Armenyan aynı zamanda ulusal bir müzikologdur. Son zamanlarda sahnelediği oyunlarda müzik kullanmaktadır. Onun ‘Arşın Mal Alan’ adlı son derece güzel operetini gördük… Sadece ulusal tiyatroyu kurmakla kalmayıp aynı zamanda Ermeni müziğini yeniden canlandıran Bay Armenyan’a şan olsun!”Aynur Hacıyeva’nın araştırmasına göre, daha 1915 yılında “Arşın Mal Alan”ın Ermeni opereti olduğu ilk kez iddia edilmiştir. 1914 yılında Azerbaycanlı aktör Hüseyingulu Sarabski’nin topluluğu Tiflis’te turne yapıyordu. Operet, Sedrak Magalyan adlı bir kişinin büyük ilgisini çekti. Daha önce bir Ermeni topluluğunda tar çalan Magalyan, operetin sözlerini Ermeniceye çevirmeyi teklif etti. Ancak Sarabski, bu tür konuların eserin yazarı, maestro Üzeyir Hacıbeyov ile görüşülmesi gerektiğini söyledi. Daha sonra Magalyan, besteciyle görüşmeyi başardı ve operetin Ermeniceye çevrilmesi gerektiği konusunda onu ikna etti. Ancak, çevirinin sahnelenmeden önce kendisine gösterilmesi ve onayının alınması şartıyla…
1915 yılının yazında çeviri tamamlandı. Ancak Magalyan, Üzeyir Bey’in koyduğu şartı yerine getirmedi ve onay almadı. Çeviri tamamlanır tamamlanmaz hemen bir topluluk kurmaya yoğun bir şekilde başladı. Bu topluluk, ilk Ermeni müzikal tiyatrosunun temelini oluşturdu. S. Magalyan’ın topluluğu “Arşın Mal Alan”ı ilk kez 2 Eylül 1915 tarihinde Ermenice olarak sahneledi. Bu temsil, Tiflis’in merkezi bölgelerinden biri olan Avlabar’daki Eriksiyan Tiyatrosu’nda gerçekleştirildi. Oyun, Ermeni seyirciler arasında büyük bir beğeni kazandı, hatta diğer şehirlerden insanlar bile Üzeyir Hacıbeyov’un “Arşın Mal Alan” adlı eserini izlemek için Tiflis’e geliyordu. Bu eser, Ermenice sahnelenen ilk müzikal tiyatro gösterisiydi.
Şekil 2: “Arşın Mal Alan” operetinin Üzeyir Hacıbeyov’un adı belirtilmeden tanıtıldığı afiş örneği.Aynur Hacıyeva’nın araştırmasına göre, 1916’dan itibaren bazı Ermeni toplulukları afişlerde Hacıbeyov’un adını anmamaya başladı. Bu durum ilk kez Vladikavkaz’daki turne sırasında görüldü. Ayrıca bu opereti repertuvarında bulunduran toplulukların, belirli bir merkez tarafından (Ermeni Diasporası) yönetildiği ileri sürülmektedir. Örneğin Armenyan’ın topluluğunun Bakü’de, Voskanian’ın topluluğunun ise Rusya’da bu eseri sahneleme hakkı olmadığı belirtilir.
Hacıyeva, bu durumun tesadüf olmadığını ve bazı örgütlerin kültürel faaliyetler yoluyla propaganda yürüttüğünü iddia eder. Eserinin sahiplenilmeye çalışıldığını öğrenen Üzeyir Hacıbeyov, gazetede bir ilan yayımlayarak Kafkasya, Türkistan, Astrahan ve Azerbaycan’daki kişileri, “Aşık Garib” operası ve “Arşın Mal Alan” operetinin haklarını korumak için iş birliğine çağırdı. Ünlü besteci Müslüm Magomayev (ünlü şarkıcı Müslüm Magomayev’in dedesi), 8 Şubat 1919’da “Azerbaycan” gazetesinde şöyle yazmaktaydı: “Vladikavkaz’da ‘Arşın Mal Alan’ afişlerinde yazarın adı — Üzeyir Bey — belirtilmeden gösteriliyordu. Bir Ermeni sanatçı bana bunun eski zamanlardan beri Ermeniler tarafından yazıldığını iddia etmeye çalıştı… Bu utanca artık son vermenin zamanı gelmedi mi?”
1924 yılında Hacıbeyov, New York’tan çellist profesör Okorkov’dan bir mektup aldı. Mektupta şöyle deniyordu: “Burada ‘Arşın Mal Alan’ her yerde sahneleniyor ve büyük başarı kazanıyor. Magalyan adlı biri bu eseri kendi eseri olarak tanıtıyor ve büyük paralar kazanıyor. Hatta bu kazançla büyük bir villa yaptırmış ve üzerine “Arşın Mal Alan” yazdırmış. Avukatlarla görüştüm, haklarınızı savunmak için vekâlet gönderin.”1937 yılında Hollywood’da bu operettayı senaryolaştırarak bir film çekildiği ve bestecinin adının belirtilmeden, Amerikan kamuoyuna Ermeni eseri olarak sunulduğu da iddia edilmektedir. Bu konuya ilişkin olarak, 1970 yılında Gürcü kamuoyundan R. Caparidze şu sözlerle tepki göstermiştir: “Şimdiye kadar bir insanın diğerinden bir eşya çalabileceği bilinirdi; ancak bir halkın tarihini çalmak ve onu sahiplenmek görülmemiş bir şeydir.”
