“Azerbaycan” adı gökten düşmedi; bu ismin kökünde çok eski bir tarih yatmaktadır. Azerbaycan adının nereden geldiğini öğrenmek isteyenler, As boyları hakkında mevcut kaynakları incelemelidir. Bu araştırmalar, Asların son derece kadim bir topluluk olduğunu ortaya koymaktadır.
Proto-Türk dönemi sona erdikten sonra onun mirasını taşıyan As boyları, Kutlar, Subarlar, Turuklar, Madlar ve Azerler tarih sahnesinde varlıklarını sürdürdüler. Azerbaycan halkının en eski atalarının da bu topluluklar olduğu kabul edilmektedir.
As boyları, Aras Nehri çevresinde hem Güney’de hem de Kuzey’de yaşamışlardır. Yaklaşık 800 yıl önce kaleme alınan Küçük Edda adlı eserde de bu halktan söz edilir. Eserde Asların Türk kökenli oldukları, Germen topluluklarıyla kaynaştıkları ve beraberlerinde şehir kültürünü, Türk geleneklerini, devletçilik anlayışını ve bazı isimleri götürdükleri belirtilmektedir.
Urartu kaynaklarında da Aras Nehri’ni geçerek Asların yaşadığı bölgelere yapılan seferlerden söz edilir. Bu kaynaklar, Asların özellikle günümüzdeki Erivan çevresinde yoğun olarak yaşadıklarını göstermektedir. Nitekim bugün dahi Ordubad bölgesinde Asa adlı bir köy bulunmaktadır.
Aslarla ilgili bilgilere Orhun-Yenisey yazıtlarında, Tonyukuk ve Kül Tigin anıtlarında, ayrıca XVII. yüzyılda kaleme alınan Dastur al-Mülk adlı eserde de rastlanmaktadır.
Yaklaşık 3500 yıl önce başlayan ikinci büyük göç dalgasında Asların bir bölümü doğuya giderek Hakas, Kazak ve Kırgız halklarının oluşumunda rol oynarken, diğer bir bölümü kuzeye yönelerek İskandinavya’ya kadar ulaşmış ve Germen halklarıyla kaynaşmıştır. Bu bilgiler Germen destanları ve İskandinav sagalarında da yer almaktadır.
Firudin Ağasıoğlu Azerbaycanlı bilim insanı, Türkolog ve profesör
“Azerbaycan, kadim As boylarının yurdudur. Bu topluluklar çok eski çağlardan beri Azerbaycan topraklarında yaşamışlardır.”
Qobustan ve Gemiqaya’da araştırmalar yapan uluslararası bilim insanlarının ulaştıkları sonuçlar da bu görüşü desteklemektedir. Birçok araştırmacı Azerbaycan’ı insanlık tarihinin önemli medeniyet merkezlerinden biri olarak değerlendirmektedir.
Dünyaca tanınan bazı tarihçi ve düşünürler eserlerinde, birçok medeniyet unsurunun kökenlerini Azerbaycan ve As boylarıyla ilişkilendirmektedir. Bu görüşler çeşitli akademik çalışmalarda ve kitaplarda yer almaktadır.
Asların etnik kimliğine ilişkin değerlendirmeler ise Qobustan’da bulunan damgalar ve işaretlere dayandırılmaktadır. Örneğin bazı araştırmacılar, Göktürk ve Oğuz boylarına ait damgalarla benzerlikler tespit edildiğini belirtmektedir.
“Asya” adının da Hazar kıyılarından farklı bölgelere göç eden As boylarının isminden türediğini savunan araştırmacılar bulunmaktadır. İsveçli, Norveçli, Macar ve Amerikalı bazı bilim insanlarının çalışmalarında bu görüşe yer verilmiştir.
Bu araştırmacılara göre Aslar, günümüz Azerbaycan halkının en eski atalarından biri olup Proto-Türk toplulukları arasında yer almaktadır. Bu topluluklar zamanla doğuya, Avrupa’ya, İskandinavya’ya ve Asya’nın çeşitli bölgelerine yayılmıştır.
Bu görüşe göre “Azerbaycan” adı da “Asların yurdu” veya “As halkının ülkesi” anlamını taşımaktadır. Daha sonraki dönemlerde bölgeye gelen Romalılar, Yunanlar ve Arapların etkisiyle bu ad çeşitli değişimlere uğramıştır.
Prof. Dr. Zaur Aliyev
“Azerbaycanlılar, kendi kadim vatanları ve kültürleriyle gurur duymalıdır.”
“Dünyanın yarısından fazlasını gezdim ve birçok araştırma yaptım. Ancak Qobustan’ı gördükten sonra buranın çok eski bir medeniyet merkezi olduğuna ikna oldum. Şunu açıkça söyleyebilirim ki medeniyet ve kültür dünyanın çeşitli bölgelerine buradan yayılmıştır. Fakat Azerbaycanlılar Hristiyan değil, Türk oldukları için dünya bu gerçeği kabul etmek istemiyor.”
Thor Heyerdahl Dünya çapında tanınan Norveçli bilim insanı, etnograf, arkeolog, antropolog ve gezgin
“Tarihte Aden Bahçesi olarak bilinen cennetin Azerbaycan topraklarında bulunduğunu, Âdem ile Havva’nın da bu coğrafyada yaşadığını düşünüyorum.”
David Rohl İngiliz tarihçi, Mısırbilimci ve araştırmacı
Bu görüş, David Rohl’un “Legend: The Genesis of Civilisation” adlı eserinde yer almaktadır.
Not: Dünyanın çeşitli ülkelerinden bazı tarihçiler Azerbaycan’ı insanlık tarihinin önemli medeniyet merkezlerinden biri olarak değerlendirmektedir. Ünlü ressam Salvador Dali’nin “Geopoliticus Child Watching the Birth of the New Man” adlı eserinde de Azerbaycan’ın medeniyetler tarihindeki yerine ilişkin çeşitli yorumlar yapılmaktadır.
Fotoğrafta: Thor Heyerdahl, Firudin Ağasıoğlu, Zaur Aliyev ve 1900’lü yılların başlarından Azerbaycanlılar yer almaktadır.
